فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه یکی از ارکان اصلی بازتوانی است که مسیر ترمیم بافت ها را هدایت می کند و به بیمار کمک می کند دامنه حرکتی، قدرت عضلات و کنترل مفصل شانه را به شکل ایمن و مرحله ای بازیابی کند. آرتروسکوپی شانه اگرچه روشی کم تهاجمی محسوب می شود اما همچنان یک مداخله جراحی است و بافت های درگیر (تاندون ها، کپسول مفصلی، لابروم، بورس و…) برای بازگشت به عملکرد طبیعی به برنامه توان بخشی دقیق نیاز دارند. در این مقاله، زمان شروع فیزیوتراپی، نحوه انجام، تمرینات مهم، مراحل بازتوانی، تعداد جلسات و مزایا را به صورت منظم ارائه می کنیم پس با ما همراه باشید.
چرا فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی ضروری است؟
بعد از آرتروسکوپی شانه، درد، التهاب، تورم و محافظت ناخودآگاه بیمار باعث کاهش حرکت و در ادامه خشکی مفصل می شود. فیزیوتراپی با کنترل درد و التهاب، پیشگیری از چسبندگی و محدودیت کپسولی و بازآموزی الگوهای صحیح حرکت، روند ترمیم را به سمت عملکرد مطلوب هدایت می کند. همچنین تقویت تدریجی عضلات روتاتور کاف و تثبیت کننده های کتف، از فشار اضافی به ساختار ترمیم شده جلوگیری می کند. بدون توان بخشی اصولی، احتمال بازگشت درد، کاهش قدرت یا طولانی شدن دوره نقاهت افزایش می یابد.
بهترین زمان برای فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه
زمان شروع برنامه توان بخشی به نوع آسیب و اقدام جراحی انجام شده وابسته است؛ برای مثال، برنامه بعد از ترمیم روتاتور کاف با برنامه بعد از آزادسازی کپسول متفاوت خواهد بود. در بسیاری از موارد، اقدامات اولیه فیزیوتراپی مانند کنترل درد، کاهش تورم، آموزش وضعیت صحیح شانه و تمرینات بسیار ملایم دست و آرنج از همان روزهای ابتدایی یا هفته اول آغاز می شود. با این حال، شروع حرکات فعال شانه یا تمرینات مقاومتی باید مطابق دستور جراح و براساس وضعیت ترمیم بافت ها انجام شود. تصمیم گیری نهایی بهتر است با هماهنگی تیم درمان و در صورت لزوم با نظر بهترین متخصص ارتوپد در تهران انجام شود تا هم از خشکی جلوگیری شود و هم به ترمیم آسیب وارد نشود.
فیزیوتراپی بعد از عمل آرتروسکوپی شانه چگونه انجام می شود؟
برنامه فیزیوتراپی با ارزیابی دقیق شروع می شود و شامل بررسی درد، دامنه حرکت، وضعیت کتف، قدرت عضلات و محدودیت های حرکتی مجاز می باشد. در فازهای ابتدایی، تمرکز بر کنترل درد و التهاب (روش های فیزیکی، آموزش مراقبت ها و حرکت دهی ملایم) است. سپس به تدریج تمرینات دامنه حرکتی کنترل شده اضافه می شود تا از خشکی و چسبندگی جلوگیری گردد. در مراحل بعد، تقویت عضلات شانه و کتف، تمرینات ثبات دهنده و اصلاح الگوی حرکتی انجام می شود. در انتهای برنامه نیز تمرینات عملکردی متناسب با کار، ورزش یا فعالیت های روزمره بیمار طراحی می گردد.
تمرینات فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه
تمرینات بازتوانی باید مرحله ای، دقیق و متناسب با نوع جراحی انتخاب شوند. هدف از تمرینات، کاهش خشکی، افزایش کنترل عصبی-عضلانی، تقویت تثبیت کننده ها و بازگشت تدریجی به عملکرد طبیعی است. اجرای صحیح، تعداد تکرار مناسب و پرهیز از درد تیز یا تشدید علائم در اثربخشی تمرینات نقش تعیین کننده دارد. در ادامه، تمرینات اصلی و رایج در فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه معرفی می شوند.
آونگی شانه (Pendulum)
این تمرین معمولا در فازهای اولیه برای حرکت دهی ملایم و کاهش خشکی استفاده می شود. بیمار با خم شدن از ناحیه تنه و رها کردن بازو، حرکت های کوچک دایره ای یا رفت و برگشتی ایجاد می کند. دامنه حرکت باید کم و کنترل شده باشد و درد تیز ایجاد نکند. بهتر است بدانید هدف از این تمرین افزایش جریان خون و کاهش سفتی بدون فشار به ترمیم است.
جمع کردن کتف ها (Scapular Retraction)
این تمرین روی عضلات بین کتف ها تمرکز دارد و به بهبود وضعیت کتف و ثبات کمربند شانه ای کمک می کند. بیمار در حالت نشسته یا ایستاده، کتف ها را به سمت عقب و کمی پایین جمع می کند. از بالا کشیدن شانه ها باید جلوگیری شود. این تمرین پایه ای برای اصلاح الگوی حرکتی شانه محسوب می شود.
بالا و پایین بردن کتف (Scapular Depression/Elevation کنترل شده)
این تمرین برای آگاهی حرکتی و کنترل عضلات کتف انجام می شود. بیمار به صورت آرام کتف ها را پایین می آورد و سپس به وضعیت طبیعی بازمی گرداند. در برخی بیماران، بیش فعالی عضله تراپزیوس فوقانی باعث درد و محدودیت می شود و تمرین باید بدون انقباض شدید گردن انجام شود.
حرکت کمکی با عصا (Wand Assisted ROM)
در این تمرین، عصا یا چوب سبک برای کمک به حرکت بازو استفاده می شود تا دامنه حرکتی به تدریج افزایش یابد. حرکت ها شامل فلکشن (بالا آوردن)، ابداکشن (باز کردن) یا چرخش خارجی ملایم می باشد. دست سالم به دست جراحی شده کمک می کند تا فشار بیش از حد ایجاد نشود.
سر خوردن دست روی دیوار (Wall Walk/Wall Slide)
این تمرین برای افزایش دامنه حرکت رو به بالا و بهبود هماهنگی انجام می شود. بیمار انگشتان دست را روی دیوار «راه می برد» تا بازو آرام بالا برود. حرکت باید آهسته باشد و در صورت درد تیز متوقف شود. در مراحل بعد میتوان با کنترل کتف و حفظ وضعیت صحیح تنه، کیفیت حرکت را بهبود داد.
ایزومتریک های شانه (Isometrics)
ایزومتریک ها زمانی استفاده می شوند که اجازه حرکت مقاومتی کامل داده نشده اما نیاز به فعال سازی عضلات وجود دارد. بیمار بدون حرکت مفصل به آرامی در جهت های مختلف (چرخش داخلی، چرخش خارجی، فلکشن یا ابداکشن) فشار ملایم ایجاد می کند. شدت فشار کم و مدت نگه داشتن کوتاه انتخاب می شود و هدف این تمرین حفظ قدرت پایه بدون آسیب به بافت ترمیم شده است.
چرخش خارجی با کش سبک (External Rotation with Band)
این تمرین در فازهای میانی تا پایانی برای تقویت روتاتورکاف و بهبود ثبات شانه کاربرد دارد. کش سبک در کنار بدن قرار می گیرد و آرنج نزدیک تنه نگه داشته می شود تا فشار کنترل شود. حرکت باید آهسته و با تمرکز بر کنترل انجام شود. در صورت درد جلوی شانه یا تشدید علائم، شدت یا دامنه باید اصلاح گردد.
تمرینات ثبات کتف (Scapular Stabilization)
این گروه تمرینات برای هماهنگی عضلات سراتوس قدامی، تراپزیوس تحتانی و میانی و کنترل حرکات کتف طراحی می شوند. نمونه ها شامل پروترکشن کنترل شده، تمرینات در وضعیت خوابیده یا ایستاده با دامنه کم است. هدف، ایجاد پایه پایدار برای حرکت صحیح بازو است. ضعف یا عدم هماهنگی کتف روند بهبود را کند می کند.
تمرینات عملکردی مرحله ای
در مراحل پیشرفته، تمرینات متناسب با نیاز بیمار مانند رساندن دست به پشت، تمرینات گرفتن و رها کردن یا تمرینات مرتبط با کار/ورزش اضافه می شود. این تمرینات باید بر اساس معیارهایی مثل دامنه حرکت، درد، قدرت و کنترل انتخاب شوند. پیشرفت باید تدریجی باشد و بافت ترمیم شده تحت فشار ناگهانی قرار نگیرد.
بیشتر بخوانید: عوارض آرتروسکوپی شانه
مراحل فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه
برنامه بازتوانی به فازهای مشخص تقسیم می شود تا هم ترمیم بافت ها حفظ شود و هم مفصل دچار خشکی و ضعف نشود. در هر فاز، اهداف درمانی، تمرینات مجاز و محدودیت ها مشخص هستند. رعایت ترتیب مراحل و پرهیز از شتاب زدگی نقش مهمی در نتیجه نهایی دارد.
مرحله اول: کنترل درد و محافظت از ترمیم
در این مرحله هدف اصلی کاهش درد، کنترل التهاب، پیشگیری از تورم و آموزش مراقبت های درست است. استفاده صحیح از اسلینگ طبق نظر پزشک، آموزش وضعیت خواب و نشستن و حرکت دهی ملایم مفاصل مجاور (مچ، آرنج، انگشتان) معمولا توصیه می شود.
مرحله دوم: بازگشت تدریجی دامنه حرکتی
پس از کاهش درد و تثبیت وضعیت ترمیم، تمرکز روی افزایش دامنه حرکت کنترل شده است. حرکت ها ممکن است ابتدا پسیو یا کمکی باشند و سپس به تدریج به حرکات فعال هدایت می شوند. کنترل کتف، جلوگیری از جبران حرکتی و حفظ کیفیت حرکت در این مرحله اهمیت دارد. افزایش دامنه باید بدون تحریک درد شدید انجام شود.
مرحله سوم: تقویت و بازآموزی کنترل عصبی-عضلانی
در این فاز، تقویت عضلات روتاتور کاف، دلتوئید و عضلات تثبیت کننده کتف به صورت تدریجی آغاز می شود. تمرینات ایزومتریک و سپس تمرینات مقاومتی سبک اضافه می گردد. هدف، بازسازی قدرت و هماهنگی برای انجام حرکات روزمره بدون درد و بدون ناپایداری است. فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه در این مرحله نقش کلیدی در جلوگیری از بازگشت محدودیت و ضعف دارد.
مرحله چهارم: بازگشت به فعالیت و عملکرد
در مراحل پایانی، تمرینات عملکردی و تخصصی متناسب با شغل یا ورزش بیمار برنامه ریزی می شود. تمرکز بر استقامت، قدرت کاربردی، کنترل حرکتی و کاهش ریسک آسیب مجدد است. معیار بازگشت به ورزش یا فعالیت سنگین بر اساس قدرت کافی، دامنه حرکتی مناسب و نبود درد پایدار تعیین می شود.
تعداد جلسات فیزیوتراپی بعد از عمل آرتروسکوپی شانه
بهتر است بدانید تعداد جلسات به نوع جراحی، میزان آسیب اولیه، سن، کیفیت ترمیم، سطح فعالیت و همکاری بیمار با تمرینات خانگی وابسته است. برخی بیماران با چند هفته درمان منظم به پیشرفت مناسب می رسند اما در ترمیم های پیچیده تر ممکن است دوره توان بخشی طولانی تر باشد. جلسات در ابتدا نزدیک تر و سپس با افزایش استقلال بیمار فاصله دارتر می شود. تعیین دقیق تعداد جلسات باید بر اساس ارزیابی دوره ای و اهداف عملکردی انجام شود.
مزایای فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه
فیزیوتراپی بخش تکمیل کننده درمان جراحی است و با برنامه ریزی درست، احتمال رسیدن به نتیجه پایدار را افزایش می دهد. علاوه بر کاهش علائم، کیفیت حرکت و عملکرد مفصل را بهبود می بخشد و از عوارضی مانند خشکی مزمن جلوگیری می کند. مهمترین مزایا عبارتند از:
- کاهش درد و التهاب
- بهبود دامنه حرکتی شانه
- بهبود ثبات و کنترل مفصل شانه
- کاهش احتمال عود درد یا آسیب مجدد
- پیشگیری از خشکی و چسبندگی مفصل
- تسریع بازگشت ایمن به فعالیت های روزمره
- افزایش قدرت عضلات روتاتور کاف و کتف
- اصلاح الگوهای حرکتی و کاهش جبران های غلط
بیشتر بخوانید: بورسیت شانه چیست؟
فیزیوتراپی از چه زمانی بعد از عمل شروع میشود؟
شروع فیزیوتراپی بسته به نوع اقدام جراحی و دستور جراح متفاوت است اما در بسیاری از موارد اقدامات اولیه توان بخشی از روزهای نخست پس از عمل آغاز می شود. این اقدامات ممکن است شامل کنترل درد، آموزش مراقبت ها، تمرینات مفاصل مجاور و حرکت دهی بسیار ملایم شانه در محدوده ایمن باشد. حرکات فعال و تمرینات تقویتی در زمان مشخص و مرحله ای اضافه می شوند تا به بافت ترمیم شده فشار وارد نشود. هماهنگی بین جراح و فیزیوتراپیست در تعیین زمان بندی دقیق اهمیت زیادی دارد.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی شانه یک فرایند مرحله ای و هدفمند است که به کاهش درد، پیشگیری از خشکی، بازگشت دامنه حرکتی و تقویت عضلات کمک می کند و نقش تعیین کننده ای در نتیجه نهایی عمل دارد. زمان شروع و نوع تمرینات باید متناسب با نوع جراحی و وضعیت ترمیم انتخاب شود تا از آسیب به ساختار درمان شده جلوگیری گردد. پیگیری منظم جلسات، انجام صحیح تمرینات تجویز شده و رعایت محدودیت ها، مسیر بازتوانی را کوتاه تر و کیفیت عملکرد شانه را پایدارتر می کند.
