فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو یکی از مهمترین مراحل در روند بهبودی بیماران بعد از عمل جراحی است. این مرحله نقش کلیدی در بازگرداندن حرکت طبیعی، کاهش درد و جلوگیری از خشکی یا عوارض پس از جراحی دارد. بعد از انجام عمل تعویض مفصل، عضلات اطراف زانو ضعیف می شوند و دامنه حرکتی مفصل محدود می گردد؛ در اینجا، فیزیوتراپی با برنامه ای منظم و هدفمند به بازسازی قدرت عضلانی و افزایش انعطاف پذیری کمک می کند. اما سوال اینجاست که چه زمانی باید فیزیوتراپی را آغاز کرد و چه تمرین هایی برای هر مرحله از بهبودی مناسب تر هستند؟ در ادامه به بررسی اهمیت فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو، زمان شروع آن، مراحل و تمرینات موثر، مراقبت های لازم در منزل و نکاتی برای پیشگیری از آسیب های احتمالی خواهیم پرداخت.
تمرینات فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو
فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو، بخش مهمی از روند بهبودی و بازگشت توان حرکتی طبیعی بیمار است. بعد از جراحی تعویض مفصل زانو، عضلات اطراف مفصل ضعیف می شوند و دامنه حرکتی زانو کاهش می یابد. تمرینات فیزیوتراپی با هدف تقویت عضلات، افزایش انعطاف پذیری، کاهش درد و جلوگیری از خشکی مفصل طراحی می شوند. اما این سوال پیش می آید که چه تمریناتی بیشترین تاثیر را در بهبود عملکرد زانو دارند و در چه زمانی باید انجام شوند؟ در ادامه به معرفی مهمترین تمرینات فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو و نحوه اجرای صحیح آنها می پردازیم.
تمرین پمپ مچ پا (Ankle Pumps)
بهتر است بدانید این تمرین از همان روزهای اول بعد از جراحی آغاز می شود. بیمار باید در حالت درازکش قرار بگیرد و مچ پای خود را به آرامی به سمت بالا و پایین حرکت دهد، گویی که می خواهد پدال گاز را فشار دهد. این حرکت ساده باعث بهبود گردش خون در پاها، پیشگیری از لخته شدن خون و کاهش ورم در ناحیه زانو می شود. انجام منظم این تمرین چندین بار در روز توصیه می گردد.
انقباض عضله چهارسر ران (Quadriceps Sets)
برای اجرای این تمرین، بیمار باید در حالت نشسته یا درازکش باشد و پای جراحی شده را صاف نگه دارد. سپس با فشار دادن پشت زانو به زمین، عضلات جلوی ران را منقبض کرده و 5 ثانیه در همان حالت می ماند. این تمرین باعث تقویت عضلات چهارسر ران می شود که نقش اساسی در ثبات مفصل زانو دارند. انجام 10 تا 15 تکرار در چند نوبت روزانه بسیار موثر است.
بلند کردن پای صاف (Straight Leg Raise)
در این تمرین بیمار روی تخت دراز کشیده و پای جراحی شده را صاف نگه می دارد. سپس پا را حدود 30 سانتی متر از زمین بلند کرده و چند ثانیه در همان حالت نگه می دارد. این تمرین ضمن تقویت عضلات ران و لگن به بهبود کنترل حرکتی زانو نیز کمک می کند. نکته مهم این است که زانو در هنگام بالا بردن پا کاملا صاف می ماند تا عضلات به درستی فعال شوند.
خم و راست کردن زانو (Heel Slides)
برای انجام این تمرین، بیمار در حالت درازکش یا نشسته قرار می گیرد و به آرامی پاشنه پای جراحی شده را به سمت باسن می کشد تا زانو خم شود، سپس دوباره به وضعیت اولیه بازمی گردد. این حرکت برای بازگرداندن دامنه حرکتی زانو و جلوگیری از خشکی مفصل بسیار مفید است. در مراحل اولیه، می توان از یک حوله یا بند زیر پا برای کمک در خم کردن زانو استفاده کرد.
کشش اکستنشن زانو (Knee Extension Stretch)
در این تمرین بیمار روی صندلی نشسته یا دراز کشیده و پاشنه پا را روی سطحی بلند مانند حوله رول شده قرار می دهد. سپس سعی می کند زانو را صاف نگه دارد تا کشش ملایمی در پشت زانو احساس شود. این حرکت به افزایش انعطاف پذیری و صاف شدن کامل زانو کمک می کند. حفظ این وضعیت برای چند ثانیه و تکرار چندباره در روز باعث بهبود سریع تر حرکت مفصل می شود.
خم کردن زانو در حالت نشسته (Seated Knee Flexion)
در این تمرین، بیمار روی صندلی می نشیند و به آرامی پای جراحی شده را به سمت عقب می کشد تا زانو خم شود. هنگامی که بیشترین خم شدن ممکن به دست آمد، باید وضعیت را 10 ثانیه حفظ کرده و سپس به حالت اولیه بازگردد. این تمرین به افزایش تدریجی دامنه حرکتی و نرم شدن مفصل کمک می کند و بهتر است چندین بار در روز تکرار شود.
بلند کردن پاشنه در حالت ایستاده (Standing Heel Raise)
برای انجام این تمرین، فرد باید پشت یک صندلی بایستد و برای حفظ تعادل از آن کمک بگیرد. سپس پاشنه های خود را از زمین بلند کرده و چند ثانیه در همان حالت بماند. این تمرین باعث تقویت عضلات ساق پا و بهبود تعادل بدن می شود و نقش مهمی در آماده سازی بیمار برای راه رفتن طبیعی دارد.
بیشتر بخوانید: بهترین سن برای جراحی تعویض مفصل زانو
بالا رفتن از پله یا استپ آپ (Step-Ups)
این تمرین در مراحل پیشرفته تر فیزیوتراپی انجام می شود. بیمار باید با استفاده از یک پله کوتاه یا سکوی پایدار، با پای جراحی شده به بالا برود و سپس به آرامی به پایین بازگردد. انجام این تمرین باعث افزایش قدرت عضلات پا، بهبود ثبات زانو و آماده سازی بدن برای فعالیت های روزمره می شود.
تمرین دوچرخه ثابت (Stationary Bike)
استفاده از دوچرخه ثابت یکی از تمرینات موثر در مراحل میانی و پایانی فیزیوتراپی است. این تمرین با حرکات ملایم و بدون فشار زیاد، به افزایش جریان خون، بهبود دامنه حرکتی و تقویت عضلات اطراف مفصل زانو کمک می کند. در ابتدا میتوان از دامنه حرکتی کم شروع کرد و به تدریج مدت و شدت تمرین را افزایش داد.
چه زمانی باید فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو را آغاز کرد؟
فیزیوتراپی بعد از جراحی تعویض مفصل زانو، بخش جدایی ناپذیر از روند بهبودی و بازگشت عملکرد طبیعی مفصل است. آغاز به موقع تمرینات فیزیوتراپی نقش مهمی در جلوگیری از خشکی مفصل، کاهش درد و تورم، و بازسازی قدرت عضلات دارد. فیزیوتراپی در همان روزهای ابتدایی پس از جراحی، حتی گاهی 24 تا 48 ساعت بعد از عمل، تحت نظر فیزیوتراپیست آغاز می شود. در این زمان، حرکات بسیار ساده و ایمن برای زانوی تازه جراحی شده انجام می شود تا جریان خون بهبود یافته و از تشکیل لخته جلوگیری شود.
در روزهای نخست، فیزیوتراپیست به بخش بستری بیمار مراجعه کرده و وضعیت عمومی، دامنه حرکتی زانو و توان عضلات پا را ارزیابی می کند. سپس تمرینات ابتدایی مانند منقبض کردن عضلات ران و پمپاژ مچ پا برای فعال سازی عضلات و جلوگیری از خشکی مفصل آغاز می گردد. به تدریج، با بهبود شرایط جسمی بیمار، تمرینات پیشرفته تری مانند خم و باز کردن زانو، ایستادن با کمک واکر و تمرینات سبک تعادلی به برنامه اضافه می شود.
در هفته های بعد، بیمار تشویق می شود تا با نظارت فیزیوتراپیست و استفاده از وسایلی مانند واکر یا عصا، راه رفتن را آغاز کند. در این مرحله، تمریناتی نظیر بالا رفتن از پله، رکاب زدن آرام روی دوچرخه ثابت و تقویت عضلات ران و ساق پا اجرا می شود تا عملکرد مفصل جدید تثبیت گردد.
بیشتر بخوانید: نحوه خوابیدن بعد از جراحی تعویض مفصل زانو
اهمیت فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو
فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو یکی از مهمترین مراحل توانبخشی برای بازگرداندن عملکرد طبیعی مفصل و جلوگیری از عوارض پس از عمل است. این نوع جراحی اگرچه درد و محدودیت حرکتی را برطرف می کند اما بدون فیزیوتراپی منظم و هدفمند، روند بهبودی کامل نخواهد بود. فیزیوتراپی با استفاده از تمرینات خاص، حرکات کنترل شده و تکنیک های درمانی به بازسازی قدرت عضلات، افزایش انعطاف پذیری زانو و بهبود تعادل بدن کمک می کند.
هدف اصلی فیزیوتراپی بعد از این جراحی، بازگرداندن توان حرکتی، کاهش تورم و درد و تقویت عضلات اطراف مفصل زانو است تا بیمار بتواند بدون احساس ناراحتی به فعالیت های روزمره خود بازگردد. این تمرینات همچنین از بروز خشکی مفصل و تشکیل لخته خون جلوگیری کرده و اعتماد به نفس بیمار را در حرکت دوباره افزایش می دهند.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، فیزیوتراپی بعد از تعویض مفصل زانو بخش جدایی ناپذیر از روند بهبودی و بازگشت به زندگی عادی است. این مرحله نه تنها به کاهش درد و تورم پس از جراحی کمک می کند بلکه نقش حیاتی در بازسازی قدرت عضلات، افزایش دامنه حرکتی و بهبود تعادل بیمار دارد. با انجام منظم تمرینات فیزیوتراپی و پیروی از دستورالعمل های فیزیوتراپیست، بیمار در مدت زمان کوتاه تری به تحرک طبیعی دست می یابد و از عوارضی مانند خشکی مفصل یا ضعف عضلانی جلوگیری می کند.
